Modernleşme sürecinde Geç Osmanlı camilerindeki anlamsal değişimin kentsel ve mimari ölçekteki yansımaları

Abstract

Osmanlı mimarisinin ilk evrelerinden itibaren cami, çevresindeki hayır yapılarıyla birlikte toplumsal işlevlere de hizmet veren bir bağlam içerisinde ele alınmış, kentsel işlevlerin çevresinde toplanmasıyla birlikte kent yaşamının belirleyicisi, anıtsal öğesi konumuna gelmiştir. Fetih ile birlikte başkent İstanbul'daki padişahlığın simgesi selatin camileri, klasik dönemden itibaren aynı zamanda saltanatın ritüel merkezi olarak önemli rol oynamışlardır. Camilere düzenlenen kılıç alayı, mevlid alayı, kadir alayı, bayram alayı ve cuma selamlığı merasimleri saltanatın sonuna kadar devam eden geleneksel değerler olarak Osmanlı toplumunda yer edinmiştir. Merasimlerin modernleşme döneminde de geleneksel olarak devam etmekle birlikte bazı değişimler söz konusu olmuştur. Merasimlerdeki bu değişimler mekansal olarak neden-sonuç ilişkisi içerisinde camilere de yansımıştır. Bu bağlamda modernleşme döneminde mevcut ve yeni inşa edilen camilere ilişkin mimari ve kentsel ölçekte bazı değişimler gözlenmektedir. Çalışmada, camilerle ilişkili tören ve alaylar, kronolojileri, değişimleri ve gerçekleştikleri camilerdeki değişimler; mimari çizimler, haritalar ve diğer görseller eşliğinde; mimari ve kentsel ölçekteki mekansal ilişkiler bağlamında incelenmiştir. Özellikle Tanzimat öncesi ve sonrasına odaklanılmakla birlikte, 17.yüzyıl, 18.yüzyıl ve 19.yüzyıllardan içeriklerle konu desteklenmiştir. Çalışma, literatür araştırması, arşiv çalışması ve alan araştırmalarının yapılmasının ardından elde edilen sonuçların analiz edilerek değerlendirilmesi ve görsel malzemelerle desteklenerek sunulmasıyla tamamlanmıştır.Since the early stages of Ottoman architecture, the mosque has been handled in a context that also constitutes social functions and includes structures serving charity around it. With the gathering of some crucial urban functions around it, the mosque had become the determinant and monumental element of Ottoman urban life. Sultanate mosques, symbolizing the sovereignty of the royal family in the capital city of Istanbul, have also played an important role as the imperial center of rituals especially after the of conquered İstanbul. Sword processions, mevlid and kadir (special days of muslims) processions, religious feast processions and friday processions ceremonies held in relation to mosques preserved their place in Ottoman culture as traditional values that continued until the end of the state. Although the ceremonies continued during the modernization period, there were some changes. These changes in the ceremonies were also reflected in the mosques in a spatial cause-effect relationship. In this context, some changes in architectural and urban scale were observed in existing and new mosques in the modern period. In the study, processions performed in relation to mosques, their chronologies, change in and in mosques, are structurized. This work is accompanied by plans, maps and visuals; by an analysis of studying life on the spatial relations in architectural and urban scale. While the contextual study was extended between 17th to 19th centuries, the a particular focus is on the Tanzimat period. The study was completed by analyzing and evaluating the results obtained after literature research, archival study and field research and presenting them with visual materials.