Mikroplastikler için AHPve bulanık çıkarım sistemi kullanılarak bütüncül bir çevresel risk değerlendirme yaklaşımı

Abstract

Mikroplastik kirliliği günümüzdeki küresel çevre sorunlardan biridir. Su, toprak ve hava ekosistemlerinde birçok kaynaktan mikroplastik kirliliği oluşmaktadır. Mikroplastikler, ekosistemin bulunduğu bölge, ortam şartları ve meteorolojik değerlere göre farklı şekillerde taşınır ve ekosistem maruziyetine katkısı farklı şekillerde olur. Mikroplastiklerin sucul ortamda mikroskopik canlıların bünyesine girmesi söz konusudur. Su ortamında besin olarak kullanılan balık gibi canlıların direkt bünyesine alması ya da daha küçük organizmalardan beslenirken bünyesine alması mümkündür. Bu da besin zincirinin devamında, bu canlıları yiyen insanlara da etki edeceği anlamına gelmektedir. Ayrıca mikroplastik kirliliğine maruz kalmış bir su ile direkt teması olan insanların da mikroplastikten etkilenmeleri olasıdır. Toprak ekosisteminde topraktaki organizmalar, bitkiler ve diğer canlılar mikroplastik kirliliğinden etkilenir. Mikroplastik kirliliğine maruz kalmış bir toprakta yetişen bir bitkiyi beslenme yoluyla bünyesine alan insan da bu kirlilikten etkilenir. Hava ekosisteminde mikroplastikler birikme yapar ve meteorolojik değişikliklerle birlikte bu mikroplastikler başka ortamlara taşınabilir. Havadaki mikroplastiklerin soluma ve deri gözenekleri sayesinde insan vücuduna etki etmesi mümkündür. Bu çalışmada mikroplastiklerin olası bütün kaynakları incelenmiş, bu mikroplastiklerin ekosistem koşullarında nasıl taşındığı ve çevre maruziyetine bakılmıştır. Bu doğrultuda, Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Bulanık Çıkarım Yöntemi esas alınarak mikroplastikler için riskin sayısallaştırılabildiği bütüncül bir çevresel risk değerlendirme yaklaşımı önerilmiştir. Böylece, su, kara ve hava ortamların için ayrı ayrı risk büyüklüğü hesaplanabilmektedir. Örnek olay olarak Büyükçekmece Havzası'nda mikroplastiklere dair risk çalışması yapılmıştır. Su ortamındaki risk az önemli (0,45) ve çok önemli (0,55), kara ortamında da az önemli (0,25) ve çok önemli (0,75) çıkarken hava ortamında az önemli (1) sınıfta bulunmuştur. Mikroplastik kirliliğinin dikkate alınması gereken bir çevre sorunu olduğu bulunmuştur.Microplastic pollution is one of the most important environmental problems in the globe nowadays. Microplastic pollution comes from many sources to water, soil and air ecosystems. Microplastics are transported in different ways according to the region where the ecosystem is located, environmental conditions and meteorological values, and their contribution to ecosystem exposure is different. Microplastics are incorporated into microrganisms in the aquatic environment. It is possible for living things such as fish that are used as food in the aquatic environment to directly absorb them or to absorb smaller organisms by eating them. This means that the continuation of the food chain will also affect the people who eat these animals. Besides, people who have direct contact with water exposed to microplastic contamination are also likely to be affected by microplastics. In the soil ecosystem, organisms, plants and other living things in the soil are affected by microplastic pollution. A person who takes a plant that grows in a soil exposed to microplastic pollution through nutrition is also affected by this pollution. Microplastics accumulate in the air ecosystem, and with meteorological changes, these microplastics can be moved to other environments. Microplastics in the air can affect the human body through respiration and skin pores. In this study, all possible sources of microplastics were examined, how these microplastics were transported in ecosystem conditions and environmental exposure was examined. The effect of microplastics on any living thing, ecosystem and humans has been evaluated. Büyükçekmece Basin has been chosen as the study area and a risk study has been carried out on microplastics in this region. Risk of Microplastic pollution has been found in minor (0.45) and major (0.55) classes, in minor (0.25) and major (0.75) classes and in minor (1) class for water, soil and air environment, respectively.