Çok kriterli karar destek sistemleri ile coğrafi bilgi sistemleri ortamında yer seçimi modelleri geliştirilmesi ve TUCBS ile entegrasyonu

Abstract

Dünya nüfusunun artışı, teknolojinin gelişimi ve tüketimle birlikte, kaynak yönetimi ve hizmet tesislerinin optimum planlanması ve yer seçimi çalışmaları önem kazanmıştır. Bu noktada mevcut durum analizi yapılarak yeni tesislerin kurulması veya ihtiyaca göre en uygun yerlerin belirlenmesinde yer seçimi uygulamaları etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Yer seçimi çalışmalarının Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında geliştirilmesi ve analiz edilmesi coğrafi verilerin çok kriterli bir yaklaşımla değerlendirilmesine olanak tanımaktadır. Arazi kullanımı, topoğrafya, altyapı sistemleri, doğal kaynaklar ve çevresel kısıtlamalar gibi çeşitli kriterlerin entegrasyonu, karar vericilerin etkili seçimler yapmasını sağlamaktadır. Bununla birlikte, mekânsal analizler ve görselleştirme teknikleri karar süreçlerini desteklemektedir. Karmaşık ve çok katmanlı yer seçimi çalışmalarında, Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinin CBS ile entegrasyonu, optimize edilmiş yer seçimi problemlerinde etkili çözümler sunmaktadır. Tez kapsamında, yatırım planlama ve literatür araştırması sonucu 20 farklı konuda yapılmış yer seçimi çalışması incelenmiş ve bu yer seçimi kararlarını etkileyen 81 adet kriter detaylı irdelenerek yatırım planlama tabloları oluşturulmuştur. Bu tablolarda yer alan kriterler ile Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TUCBS) veri teması, uygulama şeması özellikleri üzerinden kriter eşleştirmeleri yapılarak TUCBS standartlarına uygun veri yapısı ortaya koyulmuştur. Yatırım planlama tablolarında yer alan 8 farklı yer seçim çalışmasının CBS ortamında dinamik yer seçim modelleri tasarlanmıştır. Seçilen 3 model ile uygulama metodolojisi geliştirilmiştir. Bu uygulamalar; Güneş Enerji Santrali (GES) Yer Seçimi: Konya Örneği, Rüzgâr Enerji Santrali (GES) Yer Seçimi: Çanakkale Örneği ve Elektrikli Araç Şarj İstasyonları (EAŞİ) Yer Seçimi: İstanbul Pendik Örneği olarak ifade edilebilir. Sonuç olarak yer seçimi çalışmalarının CBS ortamında karar destek sistemler ile sürdürülebilir otomasyonunun sağlandığı ve standartlara dayandırıldığı, etkin ve verimli bir yer seçim model metodolojisi geliştirilmiştir.The increase in world population, technological development, and consumption, the resource management and optimal planning and site selection of service facilities have gained significant importance. In this context, by analyzing the current situation, site selection applications are effectively used to establish new facilities or determine the most suitable locations based on demand. The development and analysis of site selection studies within Geographic Information Systems (GIS) provide an opportunity for the evaluation of geographic data through a multi-criteria approach. The integration of various criteria such as land use, topography, infrastructure systems, natural resources, and environmental constraints enables decision-makers to make effective choices. Moreover, spatial analyses and visualization techniques support decision-making processes. In complex and multi-layered site selection studies, the integration of Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) methods with GIS offers effective solutions to optimized site selection problems. In this thesis, 20 different site selection studies from various investment planning and literature research were reviewed, and 81 criteria influencing these site selection decisions were examined in detail. Investment planning tables were created based on these criteria. These tables were used to align criteria with the data theme of the Turkey's National Spatial Data Infrastructure (NSDI), application schemas, and stereotypes, thereby developing a data structure compliant with NSDI standards. Eight different site selection studies in the investment planning tables were used to design dynamic site selection models within a GIS environment. The application methodology was developed using three selected models: Solar Power Plant (SPP) Site Selection: Konya Example, Wind Power Plant (WPP) Site Selection: Çanakkale Example, and Electric Vehicle Charging Stations (EVCS) Site Selection: Istanbul Pendik Example. As a result, a site selection model methodology was developed that ensures sustainable automation in GIS environments with decision support systems, based on standards, and provides an effective and efficient site selection process.