Bitlis ili taşınmaz kültür varlıklarının koruma ve kullanma dengesi kriterlerinin belirlenmesine yönelik bir yöntem önerisi

Abstract

Bitlis ili, coğrafi konumu ve topografik yapısı itibarıyla Doğu Anadolu ile Mezopotamya arasında doğal bir geçit üzerinde yer almakta; bu özelliğiyle tarih boyunca askerî, ticari ve kültürel etkileşimlerin yoğunlaştığı stratejik bir yerleşim alanı olmuştur. Yüzyıllar boyunca farklı uygarlıkların izlerini katmanlar hâlinde taşıyan kent, özgün mimari dokusunu büyük ölçüde korumuş olmakla birlikte, sosyal ve ekonomik dönüşümler, plansız gelişme ve doğal afetlerin etkisiyle günümüzde ciddi koruma sorunlarıyla karşı karşıyadır. Bu çalışma, Bitlis il merkezinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının koruma ve kullanma dengesinin sağlanmasına yönelik kriterleri belirlemeyi ve bu kriterler doğrultusunda bütüncül bir yöntem önerisi geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, tarihî çevrenin fiziksel ve sosyal sürdürülebilirliğini sağlamak üzere kurumsal, sosyal, ekonomik, çevresel ve teknik boyutları bir arada ele alan bütüncül bir yaklaşımla yürütülmüştür. Bitlis il merkezinde farklı dönemlerden günümüze ulaşan, 275'i Koruma Amaçlı İmar Planı (KAİP) sınırları içinde olmak üzere toplam 404 tescilli taşınmaz kültür varlığı tarihi kentsel dokuyla birlikte incelenmiştir. Saha çalışmaları, literatür ve arşiv kaynaklarıyla desteklenerek yürütülmüş; elde edilen veriler yapı türlerine göre sınıflandırılmış ve her tür için ayrı tipolojik analizler yapılmıştır. Tarihî çevrenin sosyal yapı ile ilişkisi değerlendirilmiş; Cumhuriyet Dönemi sonrası planlama süreçleri incelenerek tarihi çevrede gerçekleştirilen uygulamalarla kentin mekânsal gelişimi ortaya konmuştur. Benzer kültürel, topografik ve yapısal özellikler taşıyan Şanlıurfa ve Mardin kent merkezleriyle karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılmıştır. Ayrıca, Bitlis il merkezindeki 13 mahalleyi kapsayan kentsel doku analizleri gerçekleştirilmiş; bu kapsamda tescilli yapı sayısı ve çeşitliliği en fazla olan, yapısal ve kentsel ölçekte çeşitli koruma uygulamalarının gerçekleştirildiği Müştakbaba Mahallesi örneklem alanı olarak ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Kent merkezindeki koruma sorunları sonucu ortaya çıkan hasar türleri, iç ve dış etkenlere bağlı olarak yapı ölçeğinde kategorize edilmiştir. Elde edilen bulgular, kuramsal literatür çerçevesinde değerlendirilerek 5 ana kriter grubu tanımlanmıştır: Yönetim ve Planlama, Kentsel ve Çevresel Bağlam, Sosyal ve Ekonomik Boyutlar, Kullanım Senaryoları, Turizm ve Sunum ile Yapısal ve Teknik Müdahaleler. Bu 5 grup, ilgili kuramsal çerçeve, uluslararası koruma belgeleri, bildirgeler, tüzükler ve ulusal mevzuat kapsamında oluşturulan 34 alt değerlendirme kriteriyle tanımlanmıştır. Tarihî kentsel dokuda koruma ve kullanım senaryolarına yönelik geliştirilen öneriler, bu kriterlerle ilişkilendirilerek kriter-öneri matrisleriyle analiz edilmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma Bitlis ilindeki taşınmaz kültür varlıklarının fiziksel, sosyal ve yönetsel sürdürülebilirliğini esas alan kriter seti aracılığıyla koruma-kullanma dengesini sağlamaya yönelik bir yöntem geliştirmiştir. Bitlis il merkezi için geliştirilen bu yöntem, farklı tarihî çevrelerde uygulanabilecektir.

Bitlis is located on a natural passage between Eastern Anatolia and Mesopotamia and has historically functioned as a strategic settlement where military, commercial, and cultural interactions intensified. The city, which has carried the traces of various civilizations in a multilayered form throughout the centuries, has largely preserved its authentic architectural fabric; however, it now faces serious conservation challenges due to social and economic transformations, unplanned urban development, and impacts of natural disasters. This study aims to identify the criteria required for achieving an equilibrium between conservation and utilization of immovable cultural assets in the city center of Bitlis and to develop an integrated methodological framework based on these criteria. The research adopts a holistic approach that considers institutional, social, economic, environmental, and technical dimensions to ensure the physical and social sustainability of the historical environment. Within this scope, a total of 404 registered immovable cultural assets, 275 of which are situated within the boundaries of the Conservation Development Plan (KAİP), were examined together with the historical urban fabric. Field studies supported by literature and archival research provided data, which were classified according to building types, and typological analyses were conducted for each building category. The interrelation between the historic environment and the social structure was examined, while post-Republican planning processes were analyzed to trace the city's spatial development through implemented conservation practices. Comparative evaluations were also undertaken with the historic city centers of Şanlıurfa and Mardin, which exhibit similar cultural, topographical, and structural characteristics. Furthermore, urban fabric analyses were carried out across 13 neighborhoods in the Bitlis city center. Among these, Müştakbaba Neighborhood, distinguished by the highest number and diversity of registered buildings, as well as by multiple conservation interventions at both structural and urban scales, was investigated in detail as a case study. Finally, the types of deterioration associated with conservation issues were categorized at the building scale, considering both internal and external factors. Based on the theoretical framework, the findings were evaluated under 5 main criterion groups: Planninge and Management, Urban and Environmental Context, Social and Economic Dimensions, Use Scenarios, Tourism, and Presentation, and Structural and Technical Interventions. These 5 groups were defined through 34 sub-criteria derived from theoretical literature, international conservation charters, declarations, and national legislation. The proposals developed for conservation and use scenarios in the historic urban fabric were then correlated with these criteria and analyzed through criterion-proposal matrices. In conclusion, this study develops a methodological method aimed at achieving a equilibrium between conservation and use by establishing a criterion set based on the physical, social, and administrative sustainability of the immovable cultural assets in Bitlis. The proposed method for the Bitlis city center provides a transferable framework that can be applied to other historic environments.