Aile sağlığı merkezlerinin konumlandırılmasında optimizasyon esaslı çözümler ve değerlendirmeler

Abstract

Kent ve bölge ölçeğinde hazırlanan planlar, bireylerin faaliyet ve aktiviteler yönüyle mekân ile kurduğu ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. Şehir planları ile alınan kararlar arasında tesis yer seçimi önemli bir yer tutmaktadır. Tesis konumları belirlenirken, mevzuat, kamu yararı ve bütçe kısıtı gibi ilgili mekânsal fonksiyona ait konum problemini karmaşık hale getiren bir dizi belirleyici unsur bulunmaktadır. Bu çalışma kapsamında, tesis yeri seçimindeki çok kriterli sorunu çözmek için matematiksel modeller kullanılarak optimal konum tayini yapmak amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, İstanbul, Kadıköy'de Aile Sağlığı Merkezlerinin (ASM) yer seçimi çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Kadıköy'ün ızgara bazlı mekâna yayılmış nüfus ve mesafe verilerinden istifade ile Karma Tam Sayılı Programlama bazlı Küme Kapsama ve P-Medyan modelleri kullanılarak optimal ASM yer seçimleri analizleri yapılmaktadır. Değişen erişim mesafeleri ve tesis saylıları kabulüyle optimal sayıda tesis konumları ve sistem performans değerleri elde edilmektedir. Var olan tesis konumları tesis verimlilikleri bakımından değerlendirilmekte, verimsiz olarak tespit edilen tesisler için çözüm önerilerinde bulunulmaktadır. Sonuç olarak, mekân üzerinde ASM'lere dair karar vermeye yönelik farklı öncelikleri esas alan alternatif çözümler ortaya konulmaktadır. Kaynak sınırlılığını ve mevzuat gerekliliklerini gözetmesi gereken karar vericilere yardımcı olması yönüyle bir model altyapısı ve örnek uygulamalar bütünü sunulmaktadır. Önerilen ve kullanılan modeller, ilave ve farklı parametre ve kısıtlarla geliştirilmeye açık olup bu konuda bir başlangıç ve örnek niteliğindedir.The plans prepared at the urban and regional scale directly affect the relationship that individuals establish with the space in terms of activities. Facility location decisions have an important place within the scope of city plans. While determining facility locations, there is a number of determinants such as legislation, public interest and budget constraints that complicate the location problem of the relevant spatial function. In this study, it is aimed to determine the optimal location by using mathematical models to solve the multi-criteria problem in facility location. In this framework, the location selection of Primary Healthcare Centers (PHCs) in Kadıköy, Istanbul is the subject of the study. Optimal PHC location selection analyses are performed using Kadıköy's grid-based spatially identified population and distance data, and using Set Covering and P-Median Models based on Mixed Integer Programming. Optimal number of facility locations and system performance values are obtained by accepting varying access distances and number of facilities. Existing facility locations are evaluated in terms of facility efficiency, and solutions are offered for facilities that are found to be inefficient. Consequently, alternative solutions based on different priorities for decision-making on PHCs on space are presented. A model infrastructure and a set of model implementations are presented to assist decision makers who need to consider resource limitations and regulatory requirements. The models proposed and used are open to further improvements with additional and different parameters and constraints, and have the characteristics of being a starting point and an example in this respect.