Sanayi alanlarının çevresel değerlendirmesine yönelik ulusal ölçekte bir öneri: EcoINP modeli

Abstract

Sanayinin gelişmesi ile insanların dünyaya etkisi üst düzeylere çıkmış, bu da çevre açısından olumsuzlukları beraberinde getirmiştir. Eko Endüstriyel Parklar (EEP) ile endüstri kaynaklı çevre sorunlarının önüne geçilmekte, ayrıca döngüsel ekonomiye de katkı sağlanmaktadır. Ancak, uluslararası ölçekte endüstriyel ekoloji değerlendirmesi ile ilgili araştırmaların bulunmasına ve bazı modellerin geliştirilmesine rağmen bu modeller yerel verileri dikkate almakta, gelişmekte olan ülkelere uyarlanamamaktadır. Bu bağlamda, Türkiye'de Organize Sanayi Bölgelerinin (OSB) ve EEP olarak belirtilen alanların çevresel değerlendirmesinde kullanılan bir değerlendirme modeline rastlanılmamaktadır. Tez çalışmasında ulusal ölçekte OSB ve EEP olarak adlandırılan alanlar için çevresel bir değerlendirme modelinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çevresel amaç ve hedeflere bağlı olarak belirlenen kategori, alt kategori ve göstergeler öncelikle uluslararası araştırmalar ve çevresel değerlendirme sistemleri esas alınarak taslak olarak geliştirilmiştir. Taslak ölçütler ön uzman anket değerlendirmesi ile test edilmiştir. Modelin temelini oluşturan bu kategori, alt kategori ve göstergelerin revize edilmesine, genişletilmesine ya da daraltılmasına olanak tanıyan uzman görüşlerinin sistematik yöntemle temin edildiği iki aşamalı Delphi yöntemi kullanılmıştır. İlk anket süreci sonucunda revizeler yapılmış, revize edilmiş ikinci Delphi anketleri istatistiksel veriler ile hazırlanıp aynı uzman gruba gönderilmiştir. Elde edilen veri analizleri sonucunda modele yönelik 9 ana kategori, 26 alt kategori ve 97 gösterge geliştirilmiştir. "EcoINP" olarak adlandırılan modelin sınanmasında anket yöntemiyle ulaşılan veriler, istatistik programı SPSS ile analiz edilmiştir. Uzman değerlendirmesine bağlı olarak OSB ve EEP'lerin sürdürülebilirlik seviyelerine göre beş kademeli bir derecelendirme geliştirilmiştir. İstatistiksel yöntemler modelin uygunluğunu ve güvenilirliğini ortaya koymuştur. Geliştirilen model, sanayi bölgelerinin mevcut durumlarının sürdürülebilir olma seviyelerinin belirlenmesinde, kısa veya uzun vadede geliştirmeleri gereken kategori ve göstergelerinin tespit edilmesinde kullanılabilecektir. Ayrıca, modelin yeni tasarlanacak EEP'ler için rehber olabileceği düşünülmektedir.As a result of industrial developments, the human impact on the World has reached its peak, thus bringing environmentally negative consequences. Eco-industrial parks (EIPs) aim to prevent industry-related environmental problems and contribute to the circular economy. Although some research is available and models are designed at the global scale that relates to the industrial ecology assessment, such models mainly focus on local data and lack compatibility when adjusting to developing countries. In that regard, no assessment model is available designed for environmental assessment of the zones that are defined as EIPs or organized industrial zones in Türkiye. This thesis aims to develop an environmental assessment model at the national level for the zones that are defined as organized industrial zones and EIPs. The study consists of a draft model that includes categories, sub-categories and indicators as defined by involving environmental aims and goals while focusing primarily on international research and environmental assessment systems. The draft criteria are tested through a preliminary expert assessment questionnaire. The study deployed a two-stage Delphi method which expert views are systematically obtained. Such expert views allowed us to revise, expand or limit these categories, sub-categories and indicators that form the basis of the model. Revisions are made as a result of the preliminary questionnaire. Revised Delphi questionnaires are then customized using statistical data and sent to the same expert group. As the outcome of the data analysis thus obtained, 9 main categories, 26 sub-categories and 97 indicators are developed. At verification of the "EcoINP" model, the data collected from the questionnaire is analyzed through SPSS statistics software. Subject to the expert analysis, a five-phase rating is developed in accordance with the sustainability levels of the organized industrial zones and EIPs. Statistical methodology proved the conformity and reliability of the model. The developed model can be used to determine the sustainability levels of the current situation of industrial zones and to identify the categories and indicators that need to be developed in the short or long term. The model may also serve as a guideline for newly designed EIPs.