Osmanlı mimarisinde eklektizm ve Nigoğos Balyan

Abstract

"Batılılaşma" olgusu yalnızca 19.yüzyıl Osmanlı mimarisiyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda dönem genelinde Osmanlı mimarlık örgütlenmesinin de kaderi olmuştur. Bu durum, Hassa Mimarlar Ocağı'nın dağılmasıyla başlayıp dönemin ortalarında gayrimüslim kalfaların hâkimiyetiyle devam eden ve dönem sonunda ülkeye gelen yabancı mimar etkinliği şeklindeki bir dizi evreyle gerçekleşmiştir. Dönemin ortasında oldukça yoğun bir etkinliğe sahip olan gayrimüslim kalfaların etkinliği, Osmanlı mimari kimliği açısından bir geçiş evresi şeklinde yorumlanabilir. Çünkü bu kalfalar ne geleneksel birer Osmanlı mimarı, ne de birer yabancı mimar ve ya modern Türk mimarıdır. Bu gayrimüslim kalfalar içerisinde mimari etkinliği oldukça yoğun olan "Balyan ailesi" dir. Balyan ailesi üyelerinin hem kendi cemaatleri içerisinde saygıdeğer bir konuma sahip olmaları, hem de yurtdışı ve özellikle Paris'le kurmuş oldukları bağlantı mimari görgülerini şekillendirmiştir. Mimarlık tarihi yazınımızda az sayıda çalışma olan, Osmanlı mimarisinde erken Tanzimat döneminde ortaya çıkan eklektizm akımı, Balyan ailesi üyelerinden, Ermeni kaynaklarına göre ailenin yurtdışı eğitimi alan ilk üyesi olan Nigoğos Balyan'ın eserleri üzerinden irdelenmiştir. Balyan ailesinin mimari etkinliğinde azımsanmayacak bir rolü olan Nigoğos Balyan, Osmanlı mimarisinde eklektizmin ilk örneklerini vermesi açısından önem arzetmektedir. Ailesini benimsemiş olduğu klasik stilden eklektik anlayışa geçişi temsil eder. Konu hakkında yapılan bilimsel çalışmalar yol gösterici olmakla birlikte, konunun daha etraflıca araştırılması mimarlık tarihi yazımına katkı sağlayacaktır. Bu tezde, Nigoğos Balyan çalışmalarından oluşturulacak birkaç yapılık seçki üzerinden Nigoğos Balyan'ın eklektik tavrı, birincil arşiv belgeleri ve ikincil Ermeni ve mimarlık tarihi yazınımızdaki kaynaklarla desteklenerek, görsellerle zenginleştirilerek irdelenmiştir.

The concept of "westernisation" did not only influence the 19th century Ottoman architecture, it also became the fate of the Ottoman architecture organisation over the same period. This concept emerged starting with the break up of Hassa Architects Foundation, continued by the domination of non-muslim master builders and the effects of foreign architects who came to the country at the end of the same period. The efficiency of non-muslim master builders who had great influence in the middle of the period can be interpreted as a transition phase for the identity of the Ottoman architecture because these master builders were neither traditional Ottoman architects nor were they foreign or modern Turkish architects. Among these non-muslim master builders was the Balyan family who had solid efficiency at the time. The respectable place of the family members in their community shaped their architectural approach together with the overseas connection, especially the one established in Paris. The movement of eclecticism which emerged in the early Tanzimat era of the Ottoman architecture has been examined with few studies in our literature of architectural history. One of the Balian family members, Nigoğos Balyan was the first family member who studied abroad and the movement of eclecticism was examined over Nigoghos Balian's works. His role in the efficiency of the Balyan family cannot be underrated. He takes an important place in the Ottoman architecture for giving the first examples of eclecticism. Besides, he represents the transition from the classical style that his family adopted to the eclectic approach. The scientific studies carried out so far on this subject lead the way although a more thoroughly research is to make contribution to the architectural literature. In this thesis, the eclectic style of Nigoghos Balian was examined over his anthology composing of a few of his works, primary archive documents and secondary Armenian sources. It was also supported with the sources from our literature of architectural history and enriched with visuals.